بطور کلی برجستگیهایی که توسط نمک به علت حرکات و بالا آمدن آن ایجاد میگردد، گنبد نمکی ( Saltdom ) نامیده میشود. بدیهی است اشکال خارجی تمامی گنبدهای نمکی یکسان و یک شکل نبوده و بستگی به سنگهای پوششی آن ، فشار درونی و میزان آن دارد. به عبارت دیگر گنبد نمکی عبارت است از ساختمان زمین شناسی گنبدی شکلی که هسته آن از نمک تشکیل شده است. از نظر مکانیسم تغییر شکل ، نمونه تغییر شکل پلاستیکی است. حرکت اینگونه مواد پلاستیکی سبب ایجاد چینهای دیاپیری میشود و به همین جهت از نظر زمین شناسی ساختمانی نیز قابل مطالعه و بررسی است.
گنبد های نمكی ساخت های زمین شناسی گنبدی شكلی هستند كه هسته مركزی آنها از نمك تشكیل شده است . اهمیت اقتصادی آنها به واسطه قرارگیری مخازن نفتی در ساخت های همراه با گنبد های نمكی و همچنین وجود منابع سولفیدی پتاس ، آهن و نمك در آنهاست. از نظر سازوكار تغییر شكل ، ساخت های گنبدی عموما و گنبد های نمكی خصوصا نمونه جالبی از تغییر شكل پلاستیك یا شكل پذیر می باشند. حركت مواد به طرف بالا و اطراف سبب ایجاد چین های دیاپیری ، گسل های عادی با شبكه شعاعی ، ناودیس حاشیه ای و ... می شود.
حركت نمك ها ، به نسبت تغییرات سرعت در حین رسوبگذاری ، موجب ایجاد ساختارهای رویشی ، دگرشیبی های كم زاویه ، تغییرات رخساره ای و در مواردی حذف طبقات می گردد. حركت نمك ها پس از رسوبگذاری موجب تخریب و به هم ریختگی در ساخت های زمین شناسی موجود در منطقه می شود.
در نزدیكی سواحل خلیج فارس ، برآمدگی های نمكی از درون نهشته ای قدیمی تر بیرون زده است ، به طوری كه نمك مانند یخچال به طرف دامنه كوه های زاگرس در حال جریان یافتن است. جزیره هرمز یكی از این گنبد های نمكی است
هر گنبد نمکی شامل یک هسته مرکزی که از نمک تشکیل شده است و بخشی که اطراف هسته مرکزی را احاطه میکند و از سنگهای رسوبی محلی تشکیل شده است، میباشد. معمولا از رسوبات نمکی هسته مرکزی جوانتر است. در بیشتر گنبدهای نمکی ، سطح فوقانی بوسیله طبقات رسوبی پوشیده شده و تشکیل پوششی را میدهد که به آن پوش سنگ میگویند. در بعضی از گنبدهای نمکی ، ضخامت پوش سنگ به چند صد متر میرسد و بعضی از گنبدهای نمکی نیز فاقد پوش سنگ است. مثلا گنبد نمکی قم که در شمال ارتفاعات زنگار منطقه قم قرار دارد، فاقد پوشسنگ است. پوش سنگها معمولا از سنگهای آهکی ، ژیپس و انیدریت تشکیل میشود. در بعضی موارد پوش سنگ حاوی ذخایری از مواد گوگردی است.
از نظر جکسون و تالبوت (1986) ، ساختمانهای نمکی ممکن است به صورت تاقدیس نمکی (Salt anticlines) بالشهای نمکی (Salt pillows) ، برجستگیهای تیغه مانند نمکی (Saltridges) ، امواج نمکی (Salt Waves) ، استوکهای نمکی (Salt stocks) و غیره باشد. شکل گنبد نمکی متغیر است. دیواره بسیاری از گنبدهای نمکی دارای شیب زیاد در حدود 80 تا 90 درجه به طرف خارج است. گنبدهای نمکی متقارن ، کمیاب و اغلب گنبدها نامتقارن و شیب دیوارهها در جهت مختلف متفاوت است. مقطع بیشتر گنبدهای نمکی نزدیک به دایره و در بعضی از گنبدها بیضی شکل است. گسترش افقی گنبدها بسیار متغیر و اغلب چندین کیلومتر است.
گنبدهای نمکی کم عمق : معمولا سطح فوقانی این گنبدها از سطح زمین کمتر از یک کیلومتر است. مانند گنبدهای نمکی ایران. گنبدهای نمکی دارای عمق متوسط : سطح فوقانی آنها بین یک یا 1.5 کیلومتری سطح زمین قرار دارد. گنبدهای نمکی عمیق : فاصله آنها از سطح زمین از 1.5 کیلومتر متجاوز است. اطلاعات حاصل از حفاریها نشان میدهد که بعضی از گنبدهای نمکی در اعماق بیش از 3000 متر از سطح دریا توسعه دارد.
حرکت نمک با توجه به خاصیت شکل پذیری آن به سمت بالا به علت ضخامت قابل توجه طبقات روی آن است و این ضخامت باید به اندازهای باشد که نیروی محرکهای جهت جابجایی آن بوجود آید. بنابراین سرعت حرکت نمک نمیتواند در همه جا یکسان باشد. در این صورت با حرکت نمک به سمت بالا قدرت و نیروی محرکه فوق کاهش پیدا کرده و با افزایش بار ، رسوبات نمک حرکت قائم خود را ادامه میدهد. این حرکت میتواند در هر سال از 0.1 تا یک میلیمتر باشد.